است كه نيازى به برهان و دليل ندارد و مشهود و محسوس همه است مسألهء وجود جواهر فرد و عدم آن و اجزاى لا يتجزى و اقوال و نظريات مختلف از همين جا ناشى شده است كه خواسته‌اند بدانند كه واحدهاى تركيب كنندهء اجسام چيست و مطمئنا عقايد و نظريات راجع به عناصر اربعه كه متدرجا پديد آمده است اين مسأله را حل نخواهد كرد زيرا بحث دقيق‌تر اين است كه هر يك از عناصر اربعه خود منقسم و منحل مىشوند به اجزايى . و بنابر اين واحدهاى تركيب كننده اجسام را بايد در غير عناصر جست‌وجو كرد . اصحاب ذره گويند واحدهاى تركيب كنندهء اجسام جواهر فردند كه بعدا ذرات لا يتجرى نام‌گذارى شده‌اند . آنان گويند در مقام تقسيم و انحلال اجسام به اجزا ، به ذراتى مىرسيم كه به هيچ وجه قابل تقسيم نمىباشند و آن‌ها واحدهاى تركيب كنندهء اجسامند و آن‌چه را ديگران بسيط مىدانند مانند عناصر اربعه نيز منحل به اجزا و ذرات مىشوند . و اجسام مركب از جواهر فردند كه در اثر تماس و برخورد عده‌اى از آن‌ها اجسام پديد مىآيند و آن جواهر فرد بسايط موجودات‌اند و متشابهة الطبع بوده و در غايت سختى و صلابت مىباشند و منقسم به قسمت فكى و قطعى نخواهند شد . عده‌اى از پيروان جواهر فرد گويند ذرات كروى الشكل‌اند كه شكل طبيعى و كامل‌ترين اشكال است و گويند خلأ موجود است و اين اجزا در خلأ پراكنده‌اند و از برخورد آن‌ها كرات و اجرام سماوى به وجود مىآيند . بعضى گويند اين اجزا مكعب الشكل‌اند و بعضى ديگر گويند مختلف الاشكالند . نزاع فلاسفه در اين‌كه اجسام مركب از اجزا هست يا نيست و اين‌كه جزء لا يتجزى وجود دارد و با همهء اجزا قابل تجزيه‌اند و لو وهما و عقلا و فرضا در مواردى چند است . الف - بعضى اجسام را قابل انقسام به اجزا داند و گويند اجسام قابل انقسامند به طور بىنهايت مع ذلك منكر نيستند كه مبدأ تشكيل اجسام اجزايند . ب - بعضى گويند اجسام قابل انقسامند به طور متناهى و منتهى مىشوند به جواهر فرد و اجسام همه مركب‌اند از جواهر فرده . ج - بعضى منكر وجود جواهر فردند و اجسام را قابل انقسام مىدانند به طور بىنهايت و منكر تشكيل جسم‌اند از اجزا بلكه گويند جسم مركب از ماده و صورت است . اقوال و نظريات ديگرى نيز در مورد وجود و عدم جزء لا يتجزى و متصل واحد بودن و عدم آن اظهار شده است . « 1 » جهنم - ابن عربى گويد جهنم از اعظم مخلوقات خداوند است و آن زندان خداوند است در آخرت و جهنم را از آن رو جهنم گويند كه قعر آن عميق است و آن شامل : حرور ، زمهرير هم مىشود ، هيزم اين جهنم مردم‌اند . . . « 2 » قال الشيخ محيى الدين : في الباب الحادي و الستّين من الفتوحات المكيّة « 3 » في معرفة جهنّم و أعظم المخلوقات عذابا فيها : « اعلم عصمنا اللَّه و ايّاك - إن جهنّم من أعظم المخلوقات ، و هي

--> ( 1 ) اسفار ، ج 5 ، صص 31 ، 34 ، 37 . ( 2 ) تفسير الميزان ، ج 2 ، ص 177 . ( 3 ) تفسير ملا صدرا ، ج 2 ، ص 171 .